یخچال خشتی ابرکوه

یخچال خشتی ابرکوه یکی از بناهای دیدنی شهر ابرکوه، که با توجه به عمر چند صد ساله ی خود از مکانیزم جالبی جهت حفظ یخ برخوردار است. این یخچال خشتی که از دوران قاجار بر جای خود استوار است در مدخل شهر ابرکوه قرار گرفته که دور گنبد آن 64 متر و ارتفاع آن 22 متر و ضخامت دیواره های آن حدود 3 متر و عمق انبار یخ آن 4 متر است. به طور کلی بخچال ها مخصوص انبار کردن یخ در زمان های گذشته بوده است و تنها راه ورودی به آن عبارت از دریچه کوچکی بوده است که پس از وارد کردن یخ مقداری گیاه خشک روی آن ریخته و بلافاصله دریچه را مسدود می نموده اند تا در تابستان بتوانند از یخ ها استفاده کنند. قدمت برخی از یخچالها به عهد قاجار برمی گردد و به ثبت آثار ملی ایران نیز رسیده اند. از جمله بناهای قدیمی شهرستان ابرکوه، وجود چهار یخچال خشتی در این منطقه است که کار تولید و انبار یخ به وسیله این بناها انجام می شده است. هر یخچال دارای قسمت هایی چون دیوارهای سایه انداز، حوضچه های تولید یخ و چاله وسیع مخروطی شکل است که بر فراز این چاله، گنبد بزرگ خشتی بنا شده است. دیوار گنبد در پایین دارای قطر زیاد است و هر چه به رأس نزدیکتر می شود از قطر آن کاسته شده است و گاه معمار برخی یخچالها مانند یخچال فتح آباد ابرکوه، برای کم کردن فشار وارد بر گنبد، آن را به صورت پله پله (مطبق) ساخته است. ورودی مخزن های یخ معمولأ رو به شمال قرار داشته است و به وسیله سطحی شیب دار، برای انتقال آسان یخ به حوضچه ها، مرتبط می شدند. یخچال ها اغلب دارای دو در بودند که یکی در سمت شمال و دیگری در سمت جنوب قرار داشت و در زمستان از در شمال و در تابستان از درب جنوبی استفاده می شد و یخچال دار از طریق این درب، یخ را تحویل مشتری می داد و هنگامی که از درب ها استفاده نمی شد، آنها را با یک تیغه خشت و گل مسدود می کردند. ارتفاع بلند یخچال ها به این دلیل می باشد که با توجه به اینکه هوای فی ما بین سطح یخ و گنبد به عنوان عایق عمل می کرده، از نفوذ حرارت یا گرمای بیرون به داخل جلوگیری می شده تا یخ ها ذوب نشوند. معمرین می گویند پس از اینکه یخچال پر می شد، روی یخ ها را با یک نوع گیاه خشکیده به نام “پیزو” می پوشاندند.