بیگمان، مسجد جامع ابرکوه از درخشانترین نگینهای معماری ایرانزمین است؛ بنایی که ریشه در روزگار ایلخانی دارد و همچون نگهبانی خاموش، در قلب میدان اصلی شهر برپا ایستاده است. این مسجد که میان بافت کهن و سیمای نوین ابرکوه آشیان گرفته، در واپسین سالهای فرمانروایی سلطان ابوسعید ایلخانی مرمت شد و محراب گچبریِ شکوهمند ایوان شرقی آن – که تاریخ ۷۳۸ هجری را بر پیشانی دارد – از همان دوره یادگاری جاودانه است.
ساختار مسجد، به شیوهٔ مساجد چهارایوانی، با صحن مستطیلی و ورودی باشکوهی که رو به شمال گشوده میشود، جلوهای از هیبت و آرامش را در هم آمیخته است. دهلیز هشتگوشِ وسیعِ پس از ورودی، راه را به دل صحن میگشاید و سردر بلند مسجد، با طاقنماهایی که پایهٔ چهارگوش را به هشتگوش بدل میسازد، از ظرافت اندیشهٔ معماران کهن خبر میدهد. در جنوب ورودی، شبستانی آراسته به مقرنسهای لطیف جای گرفته است.
در میانهٔ صفهٔ مسجد، سردابهای فراخ تعبیه شده که صفهٔ برفراز آن در تابستانها مأوای نمازگزاران میشود. رواقهای پیرامون ایوانها دو طبقهاند و طاقها به شیوهٔ طاق و تویزه ساخته شدهاند. منارهای الحاقی در ضلع جنوبی سرافراشته است و شبستان اصلی در گوشهٔ جنوبشرقی آرام گرفته. شبستان غربی نیز با ایوان جلوین و شبستان پسین خود روح معماری تیموری را در جان دارد؛ هرچند بنمایهٔ این بنا از روزگاری کهنتر برجا مانده است.
مسجد جامع ابرکوه، افزون بر شکوه فضایی، گنجینهای کمنظیر از محرابهاست. پنج محراب در آن دیده میشود: سه محراب از مرمر و آهک، یکی با کاشی ساده، و دیگری – که نفیسترین آنهاست – محراب گچبریِ برجستهٔ ایوان شرقی که در سال ۷۳۸ هجری ساخته شده و با پهنای ۴٫۲۴ متر، سرشار از نقوش اسلیمی، گیاهی و کتیبههای نسخ و کوفی است. محراب سنگیِ اصلی مسجد، که دو ستون تزئینی زیبا در دو سوی خود داشت، اکنون در گنجینهٔ اسلامیِ موزهٔ ملی ایران نگاهداری میشود و نمایندهٔ شایستهٔ معنویت معماری ایرانی در برابر چشم جهانگردان است.
از شگفتیهای بنا، وجود دو محراب برای اصلاح قبله است؛ محراب نخست که به شیوهٔ مغولی ساخته شده، با جهت حقیقی قبله ۴۷ درجه اختلاف داشت و برای اصلاح آن، محراب دومی افزوده شد تا صف نمازگزاران رو به حقیقت قبله سامان گیرد.
این اثر فاخر، که آندره گدار در ۹ مرداد ۱۳۱۲ خورشیدی با شمارهٔ ۱۹۷ در فهرست آثار ملی ایران ثبت کرد، امروز همچون گواهی زنده بر تاریخ، هنر، و ایمان مردمان این سرزمین، بر آستان قرون ایستاده و همچنان عظمت خاموش خود را در دل ابرکوه میپراکند.
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.