در میان همه یادگارهای کهن استان یزد، گنبد عالی ابرکوه همچون نگینی نخستین و درخشان بر تارک تاریخ میدرخشد؛ بنایی که علی فیروزان آن را برای بزرگداشت پدر خود، عمیدالدین شمسالدوله، برپا ساخت و امروزه یکی از دیدنیترین جلوههای معماری کهن برای مسافران نوروزی و رهگذران این دیار به شمار میآید.
این آرامگاه سنگی که یادبود امیر عمیدالدین شمسالدوله دیلمی و مادر او از خاندان «هزار اسب» است، به فرمان فرزندش در سال ۴۴۸ هجری بنا شد؛ یادگاری که اکنون بیش از هزار سال از عمر آن میگذرد و در سال ۱۳۱۲ با شماره ۱۹۵ در شمار آثار ملی ایران جای گرفته است.
این بنای سترگِ بازمانده از روزگار دیلمیان، بر فراز تپهای مشرف بر جاده ابرکوه–بهمن بنا شده است؛ بنایی که در بالای مدخل آن کتیبهای به خط کوفی نقش بسته و عبارت «و لوالده السیده الجلیه ناز رحمهالله علیهما» بر آن دیده میشود. از این عبارت چنین برمیآید که مادر بانی بنا نیز در همین آرامگاه آرمیده است؛ هرچند بخشی از کتیبه فرو ریخته و نام این بانو بهطور کامل آشکار نیست و تنها واژه «ناز» از آن خوانده میشود. پژوهشگران، از جمله احمدخان ملک ساسانی و مرحوم مصطفوی، نام او را با صورتهایی چون «نازنین کشمر» یا «نازنین کرشمه» یاد کردهاند.
عمیدالدین از خاندان بزرگ دیلمیان و نواده منصور بن حسن بن فیروزان—از بزرگان اشکور دیلم—بود. خاندان او بر اثر کشمکشهای سیاسی ناچار به ترک شمال و کوچ به نواحی مرکزی ایران شدند. از همینرو، آرامگاه وی به شیوه معماری شمال ایران، اما با رنگ و بوی هنر سلجوقی، شکل گرفته است.
گنبد عالی با مقرنسهای زیبا، طرحی استوار و کتیبههای کوفی برجسته، یکی از شاخصترین بناهای قرن پنجم هجری و از شاهکارهای معماری ایران در دوره سلجوقیان به شمار میرود. مصالح اصلی آن، سنگ طبیعی کوهستان و ساروج، یادآور سنت معماری ساسانی است که در این بنا نیز با مهارت به کار رفته است.
این سازه نفیس، که بهصورت هشتضلعی بر صخرهای طبیعی بنا شده، در پایههای خود به شکلی استادانه از هشتگوش به دایره تبدیل میشود و گنبدی کروی و کامل بر فراز آن مینشیند. پهنای درون آن نزدیک به ۸٫۹۰ متر و بلندی بنا حدود ۱۲ متر است. در گوشههای آن هشت تَرْنَبه تعبیه شده و طاقنماها با ارتفاعی نزدیک به ۱٫۶ متر جلوهای خاص به فضا بخشیدهاند.
استواری این بنا—برآمده از انتخاب هوشمندانه مصالح و بستر صخرهای—چنان است که با وجود زمینلرزههای متعدد در ابرکوه، کمترین آسیبی به ارکان آن وارد نشده است. تنها ورودی بنا در ضلع شمالی قرار دارد و به سردابی وسیع میرسد که محل دفن عمیدالدین شمسالدوله، فرمانروای ابرکوه در روزگار سلجوقیان، بوده است. در این بنا سه ردیف مقرنس زیر پایه گنبد و دو رشته کتیبه کوفی با آجر تراشخورده دیده میشود که اوج ظرافت هنر آجرتراشی آن دوران را به نمایش میگذارد.
گنبد عالی ابرکوه، که بر تپهای مشرف بر شهر و راه کاروانی آن سر برآورده، از سالمترین گنبدهای سلجوقی در ایران است؛ بنایی که هر بینندهای را به تحسین معماری اصیل ایرانی وامیدارد و همچون همای گرانقیمتی از تاریخ، سایهای خجسته بر این شهر کهن افکنده است.
ابرکوه—این شهر تاریخی با پنجاه و پنج هزار نفر جمعیت—در ۱۴۰ کیلومتری جنوبغربی یزد و در مسیر راه اصلی یزد–شیراز جای دارد؛ تا شیراز ۳۰۰ کیلومتر و تا اصفهان ۲۸۰ کیلومتر فاصله دارد. در میانه همین راه کهن، گنبد عالی همچون فانوسی هزارساله بر تاریخ و هویت این سرزمین میتابد.
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.